De grote verandering
Geschreven door Nico Fintelman (Smits)

 

 

Monopolie - Na de Tweede Wereldoorlog werden de West-Europese landen echt democratisch. Een aantal deed daar wat langer over maar het kenmerk was in ieder geval vrijheid. Vrijheid van meningsuiting en vrijheid van doen en laten. Maar dat gold dan weer niet voor radiomaken (en ook televisie). Gedurende tientallen jaren was de radio voorbehouden aan de Publieke Omroepen.

Dat was dus ook zo in Nederland. De diverse omroepverenigingen kregen op basis van ledenaantallen zendtijd en daarmee ook een gezamenlijk monopolie. Iedere andere vorm van radiomaken was verboden en zeker private (commerciele). Niet iedereeen was daar gelukkig mee.

Radiofanaten en would-be radio-ondernemers niet maar ook niet het publiek. Want een monopolie geeft weinig luisterkeuze en 'lichte' muziek werd er maar weinig gebracht. De Publieken zagen die muziek ook heel lang als plat vermaak en dat was beneden hun stand. Uiteindelijk kwamen er akternatieven maar die werkten buiten de wettelijke paden om. De Nederlandstalige programma's op Radio Luxemburg, zeezenders en landpiraten. Maar in 1988 begon dan iets dat we kunnen duiden als De Grote Verandering. Dat kwam door wat we in eerste instantie noemden de satellietzenders.

 

 

Kabel - De kabel deed begin jaren tachtig in Nederland zijn intrede al had nog lang niet iedere plaats in ons land kabel in de 80-ies. Wettelijk werd bepaald dat de kabelnetten de Nederlandse Publieken moesten toelaten en ook buitenlandse radiostations die hier met een eigen radio/antenne overal te ontvangen waren. Deze vereiste gold overigens niet voor niet legale stations (zee/landpiraten). Meestal ging het dus om Publieke stations van de ons omringende landen. Dat waren niet echt muziekstations en ze hadden andere talen dan de onze als voertaal (met uitzondering van de Vlaamse). Geen grote bedreiging voor onze Publieken.

Maar nieuwe technieken leiden er toe dat er via satellieten radiostations gingen uitzenden. Met name Astra en Eutelsat brachten satellieten in de ruimte waar radiostations een kanaal konden huren. Vervolgens waren die stations voor iedereen die een schotel met bijbehorende ontvanger had gewoon te ontvangen. Dat betekende dus ook 'overal' in Nederland te ontvangen op je eigen 'radio' en daardoor konden deze stations toegelaten worden op de kabel. En de wet had het alleen over buitenlandse zenders, officieel moesten de uitzendingen daar vandaan komen. Maar niet over de voertaal daarvan. Die kon dus gewoon Nederlands zijn en daarmee eigenlijk een Nederlands station uit het buitenland. Dit werd bekend als de U-bocht constructie.

 

Van Kooten - De eerste die daarmee aan de gang gaat is Willem van Kooten. Deze mediaman en platenbaas kennen we als Joost den Draaijer die zijn programma's had gedaan bij de zeezenders Veronica en Noordzee en diverse Publieke Omroepen. Hij start een radiostation via de satelliet en omdat het de eerste 'Nederlandse' is krijgt deze de naam Cable One. Gewoon met studio's in Hilversum en bekende jocks als Tom Mulder en Kas van Iersel. Tijdens de kerstdagen van 1987 zijn er al testuitzendingen en vanaf 8 februari 1988 staat Cable One er.

Al snel is er een groep medewerkers van de Publieken (met name van de TROS) die een gelijkwaardig idee hebben. Diverse van hen leggen een geldbedrag op tafel en met verdere hulp van een investeerder start op 4 April 1988 Radio 10. Formeel heeft men een radiostation met FM-frequentie in Italie en daarbij ook een satellietkanaal. Bij elkaar zorgt dat dus voor legitieme toegang tot de Nederlandse kabel. Maar wel met de studio's in Amsterdam want van daaruit een programmering maken voor een station in Italie is niet verboden.  Radio 10 wordt een (Nederlandstalig) strak popstation waar mensen als Ferry Maat en Jeroen Soer programma's gaan maken.
 
Hoe kwam Radio 10 aan zijn naam? - Het station heeft een goede mediaspecialist in dienst: Peter Jelgersma. Hij heeft uitgezocht hoe de U-bocht constructie zonder problemen kan worden uitgevoerd. Dit recht kan worden ontleend aan een artikel uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Hierin wordt ondermeer gesteld dat iedereen het recht heeft op vrijheid van meningsuiting en pers en dat ook geldt voor radio.

Waarmee ook voor Nederland geldt dat men in ieder geval buitenlandse zenders op de kabel moet toelaten. Het gaat hier om artikel 10 uit dat verdrag en vandaar als een kleine plaagstoot naar de Nederlandse politiek en omroep de naam Radio 10 voor het nieuwe station. En enkele maanden later komt er een derde op Nederland gericht satelliet station bij. Rob Out en Lex Harding zijn echte Veronica mannen. Ze hebben de zeezender meegemaakt en zijn nu de mensen achter de Publieke Omroep Veronica (VOO). Maar ze willen meer en samen met hun boekhouder Peter de Jager benaderden ze de engelse mediaonderneming Sky. Hieruit ontstaat Sky Radio dat op 30 september 1988 start via de satelliet en kabel. Het station brengt nonstop softpop.

Rechtszaken - Commerciele private radio is daarmee een feit maar niet per se succesvol. Bijna de helft van Nederland heeft nog geen kabel. Voor degenen die het wel hebben is dat nog zo nieuw dat een gedeelte de kabel alleen voor televisie gebruikt en niet aan radio denkt. Het aantal luisteraars is dus niet zo groot en er zijn geen etherfrequenties die dat kunnen verbeteren. Commercieel gezien zijn de stations daardoor ook niet zo succesvol. Overigens mogen er dam nog op zondag volgens de Nederlandse wet geen commercials worden uitgezonden.

Voor Cable One komt daar na verloop van tijd een probleem bij. Men heeft de U-bocht constructie niet al te goed in elkaar zitten en dus ruikt de Publieke Omroep bloed. Die spant een rechtszaak aan waarmee ze aantonen dat Cable One niet voldoet aan de regels. De rechtszaak wordt gewonnen en heeft tot gevolg dat Cable One per 1 januari 1990 niet meer op de kabel mag. Een alternatief is er niet en dus stopt het station eind 1989.

Sky succesvol - De Publieke Omroep probeert hetzelfde bij Radio 10 maar daar heeft men de U-bocht wel goed voor elkaar en mag van de rechter op de kabel blijven. Toch blijft de PO rechtszaken aanspannen om Radio 10 weg te krijgen hetgeen iedere keer mislukt. Sterker nog: Radio 10 vindt vanaf 1990/91 een mogelijkheid om toch in de ether te komen. Inmiddels zijn er de nodige locale omroepen die een etherfrequentie hebben. Voor een aantal daarvan is het moeilijk om een 24-uurs programmering neer te zetten en in de uren dat ze niet zelf uitzenden kunnen ze Radio 10 als raamprogramma gebruiken.

Enige voorwaarde is dat de commercials niet via de locale omroep te horen zijn en dus komt er een 'commercial killer' die daarvoor zorgt. Sky Radio is als een echt Engels station opgezet en kan ook niet worden aangepakt en na enkele jaren wordt dit station behoorlijk populair en financieel succesvol. Het muziekformat slaat duidelijk aan bij een groter publiek. Voeg daarbij dat er daar er geen deejays zijn maar alleen computers met nonstop muziek waardoor de kosten niet zo hoog zijn. Dat alles brengt de organisatie achter Sky er toe een tweede station op te zetten: in voorjaar 1992 is de start van Hitradio met nonstop pophits en oldies. Intussen verschijnen er al in 1991 meerdere stations: Power FM met stevige pop en Holland FM met Nederlandstalige muziek.

 

De wet - Langzaam aan ontstaat bij de overheid/politiek het besef dat het een onomkeerbaar proces is. Overal in Europa wordt private radio toegestaan en de EEG (die later zou overgaan in de EU) heeft dit ook wettelijk vastgelegd. En dus kan Nederland niet achterblijven. In 1992 wordt de Mediawet dan ook zodanig gewijzigd dat vanaf dan private (commerciele) radio is toegestaan. Het trio Harding, Out en de Jager maken daar meteen gebruik van. Zij zijn inmiddels weg bij Veronica en bouwen Hitradio om tot een echt Nederlands popstation.

Met hun Veronica achtergrond willen ze het Radio Veronica noemen. Maar de rechten van die naam liggen bij de Publieke Omroep VOO en de bestuurders daarvan geven geen toestemming tot gebruik van deze naam. Dus wordt er een andere Veronica connectie bedacht. De zeezender zat destijds op de middengolf. In eerste instantie op de 192 meter en later werd overgeschakeld naar de 538 meter. En die frequentie wordt de naamgever van het nieuwe station: Radio 538.

De start daarvan is op 11 december 1992 en diverse bekende Veronica jocks zijn er te horen zoals Erik de Zwart, Will Luikinga, Wessel van Diepen en Michael Pilarczyk. In het begin klinkt het nog als Veronica, breed geprogrammeerd. Met bijvoorbeeld in de ochtend 60/70's muziek. Maar de meeste luisteraars krijgt het station in de middag en avond als er op jongeren wordt geprogrammeerd. Bovendien is aan te nemen dat er nu veel meer radiostations gaan komen dus specialieren is beter. Derhalve wordt Radio 538 een (succesvol) jongerenstation.

 

Eindelijk in de ether - Nu private commerciele radio is toegestaan komen er steeds meer stations bij op de kabel. Jazz Radio, Classic FM en ook Radio Noordzee Nationaal. Deze laatste brengt alleen maar Nederlandse muziekproducties zoals veel later 100%NL gaat doen. Directeur wordt John de Mol senior die deze functie lang geleden ook bekleede bij de zeezender Noordzee. Na enkele jaren stopt de vader van John jr. en Linda bij Noordzee Nationaal en draagt het stokje over aan Jerney Kaagman, de voormalige zangeres van Earth and Fire. Maar er gebeurt meer. Een aantal juristen in opleiding had al jaren geleden de Vrije Ether BV opgericht met als doel hiermee toegang te krijgen tot etherfrequenties.

Na de nodige rechtszaken halen ze hun gelijk. Bij wijze van proef mogen er vanaf zomer 1992 een aantal commerciele zenders uitzenden op de FM. Maar dat geldt dan voor degenen die al jaren geleden daarvoor een aanvraag hebben gedaan. En zo krijgen drie partijen een FM-frequentie: Radio 10 (dat inmiddels 10Gold heet), Sky Radio en RTL. Deze laatste kennen we tot dan toe alleen van televisie maar zij begonnen nu ook met RTL Rock Radio waar veel jocks van de voormalige zeezender MiAmigo programma's gaan maken.

 

Gewonnen - Dat alles brengt de politiek tot het inzicht dat ook hier een voldongen feit is ontstaan. En ze maken het wettelijk mogelijk etherfrequenties ter beschikking te stellen aan commerciele radiostations. Vanaf 1994 vervallen de tijdelijke frequenties en komen er een aantal FM en AM frequenties hiervoor vrij. Mediaminister Hedy d'Ancona zal de verdeling doen. Zij is nog van de ouderwetse politiek die erg beschermend is naar de Publieke Omroep en zo krijgen Classic FM en Noordzee Nationaal de FM-frequenties want die zullen niet zo populair zijn.

En dus niet zo concurerend ten aanzien van de Publieken. Holland FM, AM-nieuws en Radio 10 Gold krijgen de minder beluisterde AM-frequenties. De populaire stations Sky en 538 krijgen niets. Zij gaan in beroep en na een lange strijd worden ze in het gelijk gesteld. Vanaf zomer 1995 krijgen ook zij een FM-frequentie. Meerdere stations zullen volgen. En dan is De Grote Verandering definitief een feit. Commerciele radio is wettelijk toegestaan en ook uitzenden via de ether is wettelijk mogelijk. Zij het dan natuurlijk met diverse restricties. Voor de politiek is daarmee het onderwerp voorgoed afgedaan. De Publieke Omroep pakt noodgedwongen zijn verlies. Maar blijft goed overeind, zij het met minder luisteraars.

 
 
 

Nico Fintelman, oktober 2016

 
 

 

 
Terugkeren naar de MN home